Denkgesprek reden # 3: Is zekerheid te verkiezen boven twijfel?

foto verbeeldt zowel twijfel als zekerheid: vrouw zit met billen op randje, voeten (na gat) op ander randje
Is deze vrouw zeker? Of kijkt ze nog naar een mistige toekomst?

Twijfel is het begin van wijsheid. (Aristoteles, Griekse filosoof, 384-322 voor Christus)

Wat is de relatie tussen twijfelen en expertise?

In 2020 las ik in de krant een uitspraak die me intrigeerde: dat de experts in de corona-crisis de twijfelaars zijn. Niet-experts (bekende Nederlanders, politici, zelfbenoemde deskundigen) verkondigen met veel aplomb zekerheden. Zij weten zeker hoe het zit.

Die niet deskundigen zijn luidruchtiger dan wetenschappers. En wat ze verkondigen lijkt aantrekkelijk.

Dat riep bij mij de vraag op: Is het verstandig om zeker weten te verkiezen boven twijfel?

Wat is zekerheid/zeker weten?

Als ik wil weten wat de achtergrond van een begrip is, zoek ik het vaak op in de fraaie etymologiebank die sinds 2010 wordt bijgehouden door taalwetenschapper Nicoline van der Sijs. Zekerheid leverde een mooie verwijzing op naar een middeleeuwse eedformule: bij mijnre/zijnre zekerheid (‘op mijn/zijn erewoord’) kon tot een vervloeking worden als men de waarheid niet sprak. Een andere relevante link is naar zekerheid als Germanisme voor ‘veiligheid’.

Als ik iets zeker weet, kan ik er een eed op afleggen dat het waar is. En die zekerheid geeft me ook een gevoel van veiligheid.

Zeker weten hoe de wereld in elkaar zit, wat de kern van een probleem is, is prettig.

Maar wat veel mensen vergeten, is dat wie kan twijfelen uiteindelijk meer leert. Van twijfel (die leidt tot onderzoek) word ik wijzer.

Wat is twijfel?

Oorspronkelijk betekent het woord twijfel iets als ‘tweevoudig‘. Je hinkt op twee gedachten. Het kan een denkfout zijn wanneer je het gebruikt als synoniem (woord met dezelfde betekenis) voor onzekerheid.

Als je op een tweesprong staat (je moet uit twee dingen kiezen) klopt die gedachte wél. Je weet niet zeker of je naar links of naar recht moet gaan: je bent onzeker over de juiste vervolgroute, A óf B. Toch zie ik twijfel graag ruimer dan onzekerheid die wordt uitgedrukt in een of-of vraag. Want, hoe zeker kun je zijn dat er zoiets is als ‘de juiste vervolgroute’? Dus, logischerwijs, weet je ook niet zeker of er zoiets is als ‘de verkeerde vervolgroute’.

Volledige zekerheid bestaat niet. Niemand kent het hele universum en alle wetten en gebeurtenissen daarin. En niemand is in staat om de toekomst te voorspellen.

Ik ga met twijfel om zoals ik kijk naar de spleet in de donkere grot waar wat licht door naar binnen valt. Ik ben liever in het licht dan in het donker, dus ik ga die kant op. Maar ik blijf voorzichtig, want ik weet niet zeker of ik op die manier uit de grot kom. En ik weet ook niet van tevoren of dat pad veilig is.

Twijfel helpt me om goed te blijven observeren. En om te reflecteren op die waarnemingen.

Ja, ik ga minder snel dan wanneer ik met volledige zekerheid weet welk pad het juiste is. Maar door die vertraging word ik gaandeweg wel wijzer.

Twijfel gebruiken als gids

In een filosofisch gesprek is twijfel dus heel nuttig. Het houdt je bij de les, zou je kunnen zeggen.

En als dat jou zelf nog niet meteen lukt (heel normaal trouwens!), help ik je daarbij.

Ik blijf je vragen wat ‘zekerheid’ is, als dat het begrip is dat we samen onderzoeken. En of je zeker weet of jouw definitie klopt. Niet op een schooljuffrouw-manier, maar door op een speelse manier die kiertjes in jouw denken op te zoeken.

Doodlopende sporen zijn niet erg: dan weet je dat daar de uitweg of de doorgang niet te vinden is.

Zolang je twijfelt, blijft je denken in beweging. Je zet jezelf niet vast in een bepaald standpunt.

En daar word je wijzer van!

Lees ook eens:

Andere redenen voor een denkgesprek

Share

Een reactie plaatsen

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *